Skopje: hoofdstad van kitsch

Niemand die Skopje bezoekt, kan het project Skopje 2014 ontgaan. De regering van de conservatieve premier Nikola Gruevski besloot in 2010 de Macedonische hoofdstad een nadrukkelijk classicistische uiterlijk te geven en gaf het startschot voor de bouw van tientallen nieuwe gebouwen en nog veel meer monumenten.

Sommigen zagen in dit bouwprogramma een provocatie van Griekenland, dat de toetreding van Macedonië tot de EU en de Navo tot op de dag van vandaag tegenhoudt.  Anderen bekritiseren de regering vooral vanwege de kosten, die op omgerekend € 600 mln tot € 1 mrd worden geschat, wat veel is voor een land waar paard en wagen ook in het centrum van de hoofdstad nog wel eens het verkeer ophouden.

20150520_133644

Er is een niet aflatende bouwnervositeit in het hart van de Macedonische hoofdstad Skopje. Het ene na het andere neoclassicistische bouwwerk verrijst. De linkse oppositie wil, als zij de macht in handen krijgt, in een referendum het volk laten beslissen over een voorstel om alles weer af te breken.

20150520_150150

Philippus II, de vader van Alexander de Grote, kijkt sinds kort over de stad uit. Skopje wordt dankzij de tientallen nieuwe neoklassieke beelden spottend de ‘hoofdstad van de kitsch’ genoemd.

20150520_134438

Van de andere kant van de rivier de Vardar kijkt Alexander de Grote toe.

20150520_134748

Het plein waarop de sokkel met Alexander rust, is nog lang niet af. Het plein is het centrale plein van Skopje er er is nog volop ruimte voor nog meer beelden.

20150520_145519

Aan de over van de Vardar.

20150520_145627

Eveneens gloednieuw.

20150520_145412

Nog meer steigers.

20150520_140633

Tegenover het parlement.

20150520_135339

In Skopje wordt als in geen andere stad in Europa op dit moment zwaar geïnvesteerd in religieuze bouwwerken. In hartje stad, naast het geboortehuis van moeder Teresa.

20150520_135128

20150520_145243

Niet alle nieuwe beelden zijn neoclassicistisch. De twee staan op de uitkijk bij het plein met Alexander de Grote.

Welles nietes in Skopje

Desinformatie viert hoogtij tijdens politieke crises en voor een derde is het vaak niet gemakkelijk uit te maken wie gelijk heeft en wat waar is. Zo ook bij de crisis waarin Macedonië al jaren zit, de machtsstrijd tussen de regering van de conservatieve premier Nikola Gruevski en de sociaaldemocratische partij van oppositieleider Zoran Zaev. Die strijd escaleerde een paar weken geleden voor de zoveelste keer, met knokpartijen, grote demonstraties en een shoot-out in Kumanovo, de grootste stad na Skopje, waarbij volgens de meeste bronnen 22 doden vielen.

De inzet van de oppositie is, behalve de val van de regering-Gruevski gevolgd door nieuwe verkiezingen, officieel het herstel van de democratie en zij weet zich daarbij tot op zekere hoogte gesteund door Washington en vooral Brussel, die de democratische tekortkomingen van Gruevski aan de kaak hebben gesteld.

20150520_113332

In het kamp van de oppositie.

In het tentenkamp dat de oppositie zondagavond had opgesteld voor het kantoor van Gruevski, het ‘Witte Huis’, haast Damian Manchevski, vicevoorzitter van Zaevs sociaaldemocratische SDSM, zich om Gruevski zwart te maken. Zo werkt dit nu eenmaal in de politiek, maar Manchevski gaat naar westerse standaarden wel ver, want sommige beweringen zijn flink opgeklopt. Zo zegt hij dat het economisch beroerd gaat, er politieke gevangenen zijn en dat Gruevski zich te buiten gaat met megalomane bouwprojecten van louter neoclassicistische aard.

De eerste bewering, de economische teruggang, spoort in ieder geval niet met cijfers van bijvoorbeeld het Internationaal Monetair Fonds, dat een groei ziet van 2% tot 3%, wat niet slecht is voor een land dat een lange grens deelt met crisisland Griekenland. Een belangrijke kanttekening is echter dat deze cijfers weinig zeggen. Economen in Skopje delen de stelling dat Macedonië een economische puinhoop is.

20150520_143352

De ‘persstand’ in het kampement van de regering. Tweede van rechts persbureauwoordvoerder Konstantin Kathanovski, rechts van hem een tolk

Manchevskis tweede bewering, het in de gevangenis zetten van politieke tegenstanders, is niet gemakkelijk op waarheidsgehalte te controleren, maar wordt wel krachtig ontkend in het kampement dat de regering maandag heeft opgezet tegenover het parlement in Skopje, als antwoord op het tentenkamp van de oppositie. ‘Er zijn geen politieke gevangenen meer’, aldus Konstantin Kathanovski, een 65-jarige functionaris van het officiële nieuwsagentschap van Macedonië, die zegt de spreekbuis van de regering te zijn. Andere democratische tekortkomingen bestrijdt hij overigens niet. Op de vraag of er persvrijheid is, zegt hij: ‘Dit is een hypothetische vraag. Het hangt ervan af hoe u er zelf tegenaan kijkt.’

20150520_134621

Het centrale plein van Skopje.

Het derde punt, de neoklassieke bouwwerken, kan niemand ontgaan, want Skopje wordt er op dit moment overduidelijk mee volgestopt. Het centrum is een grote bouwput en nieuwe neoclassicistische gevels en standbeelden verrijzen in hoog tempo uit het niets. De twee veruit grootste beelden zijn van de Macedonische veroveraar Alexander de Grote en diens vader Philippus II, ze staan midden op centrale pleinen in het hart van Skopje, aan weerszijden van de rivier de Vardar. Maar Manchevski, de rechterhand van oppositieleider Zaev, zei ook dat regering louter de oudheid verheerlijkt en geen aandacht heeft voor de nieuwe helden van het land, uit de tijd dat het land zich ontworstelde van het Ottomaanse Rijk, de Tweede Wereldoorlog of daarna. Die zijn er echter wel degelijk, ook nieuwe, en daarnaast worden ook religieuze bouwwerken onder handen genomen.

20150520_135313

Macedonisch-orthodox bouwproject in het hart van Skopje.

Overigens is het strooien van desinformatie niet alleen een eigenschap van politici. Een hoge Europese diplomaat gaf deze week eveneens cijfers die niet lijken te kloppen, alleen is hier geen enkele opzet in het spel. De diplomaat zei dat de twee tentenkampen aan elkaar zijn gewaagd. Maar wie een korte ronde maakt langs beide demonstraties, die een kleine kilometer van elkaar liggen, ziet meteen dat het kamp van de regering weinig om het lijf heeft, zowel wat het aantal tenten en betogers aangaan als de geestdrift van de aanwezigen.

Ook stelde de diplomaat dat de twee grote massabijeenkomsten begin deze week, die van de oppositie en die van de regering, even groot waren en dat er waarschijnlijk nog wel meer actievoerders bij die van de regering waren dan die van de oppositie. Deze stelling staat echter lijnrecht op alle andere geluiden. Ook de westerse persbureaus houden het erop dat die van de regering aanzienlijk kleiner was. Onbelangrijk is dit niet, want in een machtsstrijd gaat het juist om aantallen, hoewel in laatste instantie pas in het stemlokaal.

Politiek drama in Skopje in beelden

Voor het regeringsgebouw in de Macedonische hoofdstad Skopje hebben tegenstanders van premier Nikola Gruevski een tentenkamp gevestigd. De demonstranten hebben gezegd dat ze zullen doorgaan met hun protesten tot de regering opstapt.

In een minipark tegenover het protserige parlementsgebouw heeft ook de conservatieve regeringspartij tenten opgezet.

Op bezoek bij de twee kampen.

20150520_140815

In het tentenkamp van de conservatieve regering is het vooral ontspannen.

20150520_140842

Maar dit kan ook zo.

20150520_143352

De stand van de woordvoerders van de regering, met functionarissen van het officiële persbureau, is minimalistisch.

20150520_143748

Amdi Bajram, de voorzitter van de partij van de partij van de roma’s in Macedonië, komt polshoogte nemen in het tentenkamp dat de regering in Skopje heeft opgezet.

20150520_140533

Het tentenkamp van de regering staat in een park naast enkele van de vele nieuwe, neoklassieke beelden die Skopje de naam hebben opgeleverd van ‘hoofdstad van de kitsch’.

20150520_133452

Op de achtergrond van het kampement van de oppositie prijken eveneens neoklassieke werken, gevels in dit geval, die er een jaar geleden nog niet waren.

20150520_121508

Radmila Šekerinska (rechts), de tweede vrouw van de oppositiepartij SDSM, ontvangt een Albanese demonstrant.

20150520_112728

De conservatieve premier Nikola Gruevski is persona non grata in het kamp van de oppositie.

 

20150520_112338

De Albanezen, die een kwart van de bevolking uitmaken, hebben een eigen stand in het kampement van de oppositie, met hun eigen officiële vlag.

20150520_133330

De lunch is achter de kiezen.

20150520_133103

Tijd voor koffie.

20150520_121319

Leveranciers plaatsen een colakast. De oppositie rekent erop dat het tentenkamp er nog langere tijd zal zijn.

20150520_113423

De oude Joegoslavische vlag gedrapeerd over de tent van een betoger uit het kamp van de oppositie. De man roept ‘Tito. Tito. Tito.’

20150520_120210

Sommige bedrijven doen goede zaken. Op de achtergrond het vorig jaar van buiten gerenoveerde ‘Witte Huis’, waarin de regering zetelt.

20150520_112616

Ook in het kamp van de betogers die de regering willen laten vallen, is loomheid niet altijd tegen te houden.

 

‘De grootste dictator van de Balkan zit in Skopje’

Het is zwoel in Skopje, meer dan dertig graden en vochtig. Niet verwonderlijk dat er in de twee tentenkampen in de Macedonische hoofdstad een lome sfeer hangt. Bij het kleine kamp dat de conservatieve regeringspartij heeft opgezet in een minipark voor het protserige parlementsgebouw, liggen de meeste betogers (ambtenaren waarschijnlijk) buiten op een matje te roken of de dommelen. Aan contact met een nieuwsgierige verslaggever hebben ze overduidelijk geen behoefte. De meeste belangstelling van het weinige publiek dat toch op dit unieke protestevenement is afgekomen, gaat uit naar een groepje jongens dat omstandig een tafeltennistafel opbouwt.

Supporters of the ruling conservative VMRO-DPMNE party post tents and bring water and beverages in a park across the Parliament building in Skopje, Macedonia, Tuesday, May 19, 2015. After the massive pro-government rally organized by Macedonia's ruling coalition led by conservative VMRO-DPMNE party late Monday, a group of conservative supporters posted tents in front of Macedonian Parliament, as a support of the Government and the right to electoral will. (AP Photo/Boris Grdanoski)

Het tentenkamp van de regering voor het parlementsgebouw. | HH

Een kilometer verderop is in de middenberm voor het nog veel schreeuwerigere en dikdoenerige hoofdkantoor van de Macedonische regering (het ‘Witte Huis’ in de volksmond)  een aanzienlijk groter tentenkamp opgebouwd na de grote betoging van de door links gehate gering van premier Nikola Gruevski. Ook hier proberen velen in de schaduw van de hete lentezon zich zo min mogelijk in te spannen. Ze verdrijven de tijd met een bordspel of luisteren naar de westerse popmuziek die uit de boxen op het lege podium galmt, onder meer U2.

Maar anders dan bij het overduidelijk door de regering georkestreerde tentenkamp bij het parlementsgebouw zijn de betogers bij het kamp van de linkse oppositie maar al te bereid om een praatje aan te knopen, ook als ze geen andere taal spreken dan Macedonisch, wat eerder de regel lijkt dan een uitzondering. ‘Er is geen democratie meer’, zegt Redzepov Diemaa, een Macedonisch-orthodoxe 57-jarige chauffeur, die een paar woordjes Duits spreek doordat hij wel eens in Düsseldorf is geweest. ‘Gruevski is Scheiße. De grootste dictator van de Balkan. Een broer van Saddam Hoessein. Hij bouwt en bouwt’, zegt hij, verwijzend naar de talloze hijskranen in de hoofdstad, ‘maar ik heb geen eten.’ Hij moet rond zien te komen van omgerekend € 300 in de maand.

A man on a bicycle passes by tents, posted by the opposition supporters, in front of the Government building in Skopje, Macedonia, Tuesday, May 19, 2015. After the massive demonstrations on Sunday, the opposition protestors set tents and said won’t leave until Prime Minister’s resignation. (AP Photo/Boris Grdanoski)

Het tentenkamp van de oppositie voor het ‘Witte Huis’ van de regering. | HH

In de tijd van Tito en die tien jaar daarna tot het einde van Joegoslavië was het beter, zegt Diemaa. Hij loopt naar de Joegoslavische driekleur die even verderop om een tent is gedrapeerd en scandeert: ‘Joegoslavië, Joegoslavië. Joegoslavië.’

Een 42-jarige Macedoniër van Albanese komaf, Femi Evipov, is het daarmee niet eens. Evipov, een islamiet, maakt duidelijk dat hij, in de jaren dat Macedonië nog een socialistische republiek was onder de hoede van de Joegoslavische federatie, slechts acht jaar onderwijs heeft genoten. ‘Nu beginnen ze al met zeven jaar met Engels’, zegt hij in de paar woordjes Italiaans die hij machtig is doordat zijn twee broers wel eens klussen doen in Rome. Hij is werkloos, heeft geen vak geleerd, maar verzet zo nu en dan wat onbetaald werk voor de partij van oppositieleider Zoran Zaev.

Evipov hoopt dat zijn baas, Zaev, en premier Gruevski, die volgens hem toch wel een goed economisch beleid heeft gevoerd, maar afscheid heeft genomen van de democratische grondbeginselen, ondanks de schijnbaar onoverbrugbare tegenstellingen toch tot een politiek akkoord kunnen komen. ‘Misschien vandaag wel.’ De twee opponenten kijken elkaar onder druk van Brussel en Washington vandaag recht in de ogen in Straatsburg.

Dit gelooft niemand in Skopje. Wel is er de overtuiging dat nieuwe verkiezingen de enige oplossing zijn voor het conflict, linksom of rechtsom. Met als mogelijke uitkomst dat Gruevski verder kan regeren, want hij geniet nog veel steun bij het Macedonische electoraat. Maar dat Gruveski, die al sinds 2009 regeert en aanvankelijk bewondering oogstte in Brussel, op dezelfde wijze als de afgelopen jaren voort kan gaan met als bijeffect het uitschakelen van de democratie, ligt niet erg voor de hand. Politieke hervormingen zijn onvermijdelijk, zo denken betogers in het kamp van de oppositie, die met zo’n vijftig tenten zeker vier keer groter is dan dat van de regering.

Cashloos

Geldautomaten zijn er nog wel in Stockholm, maar het zijn er niet veel. En die er zijn, worden niet heel vaak nog gebruikt. Ze staan er, maar zijn eigenlijk rijp voor het museum.

20150422_102918

Gamla Stan, Stockholm.

 

Ook uw blogger heeft in de vier dagen dat hij nu in Zweden is, er nog geen gebruikt en dus ook geen contant geld bij zich gehad. Het is, in ieder geval in Stockholm, volkomen overbodig om munten of bankbiljetten mee te nemen, want iedereen vindt het volstrekt vanzelfsprekend dat met de bankpas wordt betaald. Ook de buschauffeur, bijvoorbeeld. Veel mensen die je aanspreekt, kunnen zich niet eens herinneren wanneer ze voor het laatst een ATM hebben gebruikt.

Gemakkelijk is het wel. Je hoeft als je in Stockholm de straat opgaat, geen beurs vol met Zweedse kronen mee te slepen en te bewaken, want behalve je bankpas en je metrokaart heb je niets nodig. En die steek je gemakkelijk ergens weg. Efficiënt noemen de Zweden dit, en daar gaat het ze om. Zweden accepteren toch al opvallend snel nieuwe technologische ontwikkelingen, maar het leven is er ook duur en de Zweden beseffen dat zij hun hoge levensstandaard kunnen handhaven als alles zo efficiënt mogelijk is georganiseerd.

Die gerichtheid op functionaliteit vind je in alles terug. Bij recepties van sommige instellingen of bedrijven check je jezelf in en bij de autowerkplaats volstaat het intikken van je kenteken om je wagen terug te krijgen. Contact met een baliemedewerker of monteur is er nauwelijks of niet. Handig, maar ook wel wat onpersoonlijk, zeggen personen met wie je in Stockholm hierover praat.

Zweden zijn ‘early adopters’, aanvaarden nieuwe producten of technologieën voordat de grote massa dit doet. Buitenlandse bedrijven weten dit en een concern als Unilever gebruikt de Zweedse markt dan ook bewust om nieuwe producten te testen.

Maar met de wetenschap dat veel Stockholmers het cashtijdperk achter zich hebben gelaten, vraag je je soms wel af wat die duizenden Roma-bedelaars bij de ingangen van supermarkten en metro’s doen. Iemand zei mij dat zelfs verkopers van daklozenkranten een pinapparaat hebben, maar de zigeuners, die er overigens drie jaar geleden nog niet zo massaal waren, hebben er beslist geen.

20150420_140500

Södermalm, Stockholm

 

Lagom

Vijftien uur lang onafgebroken zonneschijn in Stockholm, nu al dagen achter elkaar, maakt de stad warm. Toch voelt uw blogger zich de enige die zonder overjas, alleen met een jasje, de straat op durft. Verreweg de meeste Stockholmers hebben nog gewoon de dikke wintermantel aan, niet zelden met een stevige wollen sjaal.

20150420_170532

Kungsträdgården in hartje Stockholm.

Zweden vertonen een opvallend gedrag: niemand wil uit de toon vallen. Dat viel mij bij mijn vorige rapportagereis ruim drie jaar geleden ook al op. Op een moment dat smartphones in Nederland nog lang niet in ieders bezit waren, zat vrijwel elke reiziger in de Tunnelbana (de ondergrondse in Stockholm) over zo’n apparaat gebogen. De eigenaresse van mijn kleine b&b op het hippe eiland Södermalm had nadat ik haar voor de hele week had betaald, binnen een halfuur ook een (dure) smartphone. Ze had er tot dat moment nog geen en daarmee viel ze op, wat ze niet wilde.

De hang naar consensus, zo zeggen alle kenners, kenmerkt de Zweedse samenleving. Niemand steekt zijn kop boven het maaiveld uit, maar het liefst ook niet eronder. Iedereen wil in het midden zitten. Er is zelfs een term voor, lagom, waarvoor net als bij het Nederlandse ‘gezellig’ niet zo gemakkelijk een uitdrukking in een andere taal is te vinden. Deze neiging naar het midden is zelfs in de architectuur zichtbaar: in het stadscentrum zijn nauwelijks uitgesproken lelijke panden te vinden, maar gebouwen waar de pracht en praal vanaf straalt, zijn er evenmin.

20150420_170238

Kungsträdgården

De meeste reizigers in de T-Bana hebben hun smartphones intussen onopvallend in hun broekzak of tas en misschien hebben de Stockholmers ineens morgen of overmorgen collectief hun winterkleding verruild voor een korte broek of rok. Ze gaan allemaal tegelijk om, net als bij een spreeuwen die in een zwerm vliegen en op hetzelfde moment van richting veranderen. Wellicht dat bij mijn volgende bezoek de mannen hun baarden blijken te hebben afgeschoren. Want dat valt dit keer meteen op: baarden zijn op Södermalm uitgesproken in de mode.

Pappaledig

20150420_170443Hoe anders kan een wandeling in een park of langs een van de stranden in Stockholm zijn dan een ommetje in het Amsterdamse Vondelpark of het grote stadspark Tiergarten in Berlijn. Het decor in de Zweedse hoofdstad is niet een eindeloze optocht van ouderen met rollators, zoals soms in het snel vergrijzende Nederland of Duitsland, maar wordt eerder bepaald door  jonge ouders die met de kinderwagen onderweg zijn. Ook moeders, maar vooral veel vaders duwen hun kroost opvallend ontspannend vooruit. Zij hebben er duidelijk alle tijd voor. Soms racen ze met hun baby: dan joggen ze mét de kinderwagen.

20150420_103545Het verschijnsel heeft een heldere verklaring: het ouderschapsverlof, dat geheel in Zweedse traditie uitermate riant is. Ik sprak erover met een ‘pappaledige’ Nederlander die ik gisteren in Stockholm ontmoette, Ruben Brunsveld, tijdens een wandeling met zijn acht maanden oude dochter Liv. Het blijkt dat Zweedse ouders onderling per kind 480 dagen hebben te verdelen, uitgesmeerd over acht jaar, 480 dagen die door de staat worden doorbetaald tot 80% van het loon. Veel werkgevers, in ieder geval ook de publieke, en ook die van de ouders van Liv, vullen de uitkering aan tot 90%. Kom daar maar in Nederland eens om.

Dit maakt, in combinatie met vrijwel gratis opvang, onderwijs en zorg, het krijgen van kinderen uiteraard  aanzienlijk aantrekkelijker. Maar of uit de statistieken blijkt dat er in Zweden verhoudingsgewijs inderdaad meer kinderen worden geboren dan in Nederland of Duitsland, moet ik nog onderzoeken. Voor het ontbreken van ouderen in het stadsbeeld heb ik overigens nog geen duidelijke verklaring gevonden.

Een voor Stockholmse cafés typerend beeld is een vader met een Mac én kinderwagen. Zoals hier gisterochtend in een bar op het eiland Södermalm, de hipste hoek van de Zweedse hoofdstad.

20150420_111232